تأثیرات جنگ جهانی اول در جنبش رهایی بخش ملت تورکمن

یازدهم نوامبر 1918 جنگ جهانی اول بپایان رسید. جنگی که با خود میلیونها کشته برجای گذاشت. پس از تسلیم شدن دولت آلمان، جنگ رسما به پایان رسید و بدنبال آن امپراطوری آلمان- مجارستان- پروس، امپراطوری عثمانی و نیز امپراطوری روسیه تزاری از هم پاشیده شدند. درنتیجه فعالیتهای جاسوس انگلستان توماس ادوارد لورنس- لورنس عربستان، که در بین اعراب به روباه صحرا مشهور است، سرزمینهای متعددی از خاک امپراطوری عثمانی تجزیه شده، دولتهای جدیدی در خاورمیانه پایه ریزی گشت. که صد البته هدف اساسی انگلستان چیزی بجز دستیابی به چاههای نفت این مناطق نبود.

درست در روز پایانی جنگ- یازدهم نوامبر 1918 کشور لهستان از امپراطوری آلمان- مجارستان- پروس جدا گشته، خود را بعنوان دولت مستقل اعلام کرد. در سرزمین موسوم به زندان تزارها نیز جنبش های رهایی بخش شدت یافت و هر یک از نواحی تحت اشغال تزارها منجمله در تورکیستان، قیامهای مردمی شدت یافت. شوونیست های روس برای خوار شمردن و سرکوب این نوع جنبشها دستاویزی همچون «قیام باسماچیان» را مطرح می کند (باسماچی= راهزن). در سرزمین تورکمنها نبرد بین نیروهای «سرخ» و «سفید» نیز شدت میگیرد. فیلمساز مشهور تورکمن آلتی قارلیف با تکیه به رمان «آیغیتلی أدیم» نویسنده مشهور تورکمن بردی کربابا این وقایع را بخوبی به تصویر کشید

بدنبال قرارداد استعماری 1907، ایران، بین روسیه تزاری و انگلستان تقسیم شد. در نتیجه، قسمت شمالی ایران، منجمله سرزمین تورکمنها به اشغال روسها در آمد. شورش عمومی در ایران برای به ثمر رساندن انقلاب مشروطه مانع بزرگی در جهت برسمیت شناختن قرارداد 1907 معروف به وثوق الدوله از سوی تهران بود، ولی پس از کودتای محمدعلی شاه- لیاخوف و به توپ بسته شدن مجلس در سال 1912 ایران قرارداد استعماری فوق را برسمیت شناخت
پس از فروپاشی امپراطوری تزاری، نیروهای روسی مجبور به ترک ایران شدند ولی بریتانیا از این فرصت استفاده کرده به یکه تازی خویش در این سرزمین ادامه داد. نیروهای انگلیسی نه تنها در جنوب ایران، بلکه در دو سوی دریای خزر فعالیتهای نظامی خویش را گسترش دادند. نظامیان انگلیسی به فرماندهی ژنرال دنسترویل به سوی باکو و نیروهای تحت فرماندهی ژنرال آلفرد ماللسون از سمت مشهد و از طرق دوشاق وارد خاک تورکمنستان گردیدند، تا بقول معروف علیه نیروهای بلشویکی بجنگند. این عملیات نظامی ضربات مهلکی به جنبش آزادیبخش تورکمنها وارد گردید، رهبران ملی جنبش ملت ما جنید خان ها و عزیز خان ها مجبور به اتخاذ تاکتیهای متفاوت و مانورهای مختلف درمقابل نیروهای تهاجمی «سرخ» و «سفید» شدند. این امر سبب ازهم گسیختگی جنبش ملی مان گردید، که خود بحث جداگانه ای می طلبد.
5 اکتبر رفت-1916
در باب تجری ترکمن ها
به عرض رفته بود توسط کمیسر تراکمه اصلاح نمودنده اند.مجددا خبر رسید بکلی از این اصلاح اعراض دارند وابدا حاضر نشدند یک نفر سوار به روس ها بدهند سلخ ماه سپتامبر خبر رسید تمام چاروای تبعه روس که در زیر اترک وکنیک 427 جای داشته که حتی از قرا بلخان که 8منزل مسافت دارد تماما کوچیده به گرگان امده هزاروششصد نفر در سنگ سواد که به بین استر اباد وگنبد قابوس است ساکن شده اند هشتاد نفر قزاق وسالداد ومستخدم گنبد قابووس فرارا به استر اباد امده اند به قرب 2500 خانوار تراکمه چاروا به زیر رود گرگان سه فرسخی شمال استراباد اتراق نموده وگوسفند وشتر ومادیان انچه داشته به همراه خود اورده اند
مخابرات استراباد :مقصودلو

از سال 1914 روسیه تزاری در سرزمین تحت اشغال خویش در جلگه گرگان و گنبدقابوس شروع به کاشت پنبه نمود و چون با مقاومت وسیع تورکمنها روبرو گردید، مجبور شد تا از روسیه نیروی کار وارد سازد. تورکمنهای ساکن گرگان و اترک با این نیروهای تازه وارد که به غصب زمینهای تورکمنها می پرداختند، وارد نبردی بی امان گشتند. از سوی دیگر تورکمنهای ساکن بالقان- حاشیه دریای خزر، تجن و ماری که به فرمان تزار مبنی بر دادن نیروی کار به جبهه جنگ جهانی اول جواب منفی داده بودند، توسط سربازان تزار وحشیانه سرکوب شدند. این امر سبب مهاجرت وسیع تورکمنهای بالقان به اترک- گرگان گشت. ولی در اینجا نیز ژنرال های روس اعزامی از تورکیستان بسرپرستی مادریتوف از سرکوبی وحشیانه تورکمنها دست برنداشتند. در میان غاصبین اراضی کشاورزی تورکمنها شخصی ارمنی بنام کوچیلان شهره عام بود، وی با حمایت کنسول روس در استراباد، زمینهای مابین بأشیوسقه و سیجوال و نیز اومچالی را بیرحمانه به تصرف خویش در آورد ، بالاخره این ارمنی دچار خشم و غضب تورکمنها شده به سزای اعمال خویش رسید. اینگونه مقاومتهای مردمی سبب قشونکشی روسیه
در سال 1916 گشت. سرزمین تورکمن غارت و عده ای بیشماری بهلاکت رسید.ر
دستان نیروهای اشغالگر تزاری در استرآباد برای انجام هر نوع جنایتی باز بود. آنها یکبار محل تجمع نیروهای «آق اویلی» تورکمن را در حومه گنبدقابوس به توپ بسته پانزده نفر را بهلاکت می رسانند. در آن ایام تورکمنها برای دفاع ایل- اولوس خود نیروی ویژه ای مرکب از جنگجویان تورکمن ار طوایف مختلف را تشکیل میدادند و اصطلاحا به آن «آق اؤیلی» میگفتند
سالدات های روسی و فرماندهان آن حتی جسارت دستگیری رهبر جنبش تورکمنها عثمان آخون وفرزندش را نیز بخود میدهند. چرا که حکومت مرکزی ایران که طبق قرارداد تورکمنچای، ورود کشتی های جنگی اش به دریای خزر ممنوع شده بود، از روسها کمک می طلبد و آنها هر از گاهی مناطق تورکمن نشین حاشیه خزر، کومیش دپه و خواجه نفس را به توپ می بستند

نمره 205
تلگراف کار گذار استر اباد بوزارت خارجه 22 ربیع الاول 1333امروز راپورت رسید روز پنج شنبه قریب صد نفر سالدات وقزاق مقیم قره سودر کمیش تپه عثمان اخوندوپسرش اخوند ملای جعفر بای را گرفتار معلوم نیست کجا فرستاده اند
معززالسلطان
منبع: کتاب سبز. نشر تاریخ ایران. تهران 1363، ص 96

در باب اظهارات قنول
روز شانزدهم ماه اکتبر قونول به حکومت وخوانین اظهار میکرد برای شرارت تراکمه چهار هزار قشون به گنبد قابوس وچاتلی وارد خواهند شد وترکمن هارا مجازات سخت میکنیم لاکن روس ها برای گرفتن سوار ترکمان جد وجهدی فوق العاده دارند
منبع: مخابرات استر اباد .مقصودلو
در سند زیر که در اداره تورکیستان وزارت خارجه روسیه- پطروگراد- نگهداری میشود، وارد شدن خسارت شدید به تورکمنها توسط مقامات روس اعتراف میگردد.
در ایام جنگ جهانی اول، تورکمنها با استفاده از ضعف نیروی سرکوبگر تزاری به مبارزات استقلال طلبانه خویش شدت و سرعت بیشتری دادند. در سال 1916 دیپلومات روس گ. ف. چورکین که در میان تورکمنهای گرگان به عملیاتی مشغول بوده، در گزارش خویش به پطروگراد چنین می نویسد:ر
این روزها تورکمنها در امور داخلی خویش بطور کامل مستقل بوده، به حکومت مرکزی مالیات نمی پردازند
(همت آتایف: جنبش رهایی بخش تورکمنها)
رهبران قیام همچون حاجی بابا، باباقلیچ، مرگن آرچین در راستای تشکیل حکومت ملی به مبارزات خویش سرعت عمل بخشیده، در نشستهای خویش مسئله اتحاد تمامی تورکمنها را خواستار می شوند. در این باره بعدها یعنی در سال 1331 روزنامه اطلاعات در مقاله تهمت آمیزی به تهدید تورکمنها پرداخته نوشت: ما از مسئله تشکیل حکومت ملی تورکمنی آگاهیم، حتی اسامی رهبرانی را که به شورایعالی این حکومت ملی انتخاب شده بود نیز برای تهران مشخص بود
بدنبال هجوم وحشیانه روسها و قتل و غارت آنها سران تورکمن نمایندگانی جهت تظلم و اعاده غرامت به پایتختهای ایران و روسیه می فرستند. بگواه اسناد تاریخی آنها نه تنها غرامتی به تورکمنها نپرداختند، بلکه طلبکار شده، خسارت متحمل شده به سربازان روس را بگردن تورکمنها انداختند. تهران نیز با سکوت مرگبار خویش از اینکه رعایای خویش- بهنگام جمع آوری مالیات، ایران، تورکمنها را جزء رعایای خویش محسوب میکرد، توسط نیروهای خارجی سرکوب شده ابراز شادمانی میکند.

در باب تراکمه
بیستو هفتم ماه مذکور سه نفر از روسای ترکمنان که یکی از افغان قاضی طایفه جعفربای ومحمد خان ایلقی وحاجی ادینه بای اتابای (باشد) از راه شاهرود به طهران رفته تظلم نمایند

در باب تراکمه
از قرار معلوم دو نفر ترکمان از اطراف ایلات یموت وکالتا برای دو کرور خسارت خود در پطگراد رفته از دست جنرال ماگرید شکایت نمایند تا چه شود
منبع : مخابرات استراباد/ مقصودلو

با پایان عملیات سرکوبی وحشیانه توسط ژنرال مادریتوف روسی، گرسنگی و قحطی شدیدی بر سرزمین تورکمن حاکم میگردد. سرهنگ خان یموت- از نبیره گان قیات خان مشهور، به نمایندگی از تورکمنها طی نامه به حکومت آشغابات چنین می نویسد:ر
» اینک در میان تورکمنها گرسنگی وحشتناکی مشاهده میشود، تجارت با تورکمنها غدغن اعلان گشته، اگر این محدودیت از بین نرود، عده ای زیادی تلف خواهند شد. نماینده دولت روسیه در گرگان باید این محدودیت را رفع نماید
(به نقل از کتاب جنبش 1916 در سرزمین تورکمن. به روسی/ چاپ آشغابات. 1931)

درباره قتل عام تورکمنها توسط نظامیان روسی، شاعر کلاسیک تورکمن دولت مأمت بال قیزیل خود در آن ایام می زیسته چنین ناله میکند:ر

» گون گؤرونمز کافرلارینگ دردیندن، غان بولوپ، سیل آقدی آتینگ غارنیندان
یارالی بولوپ سکیز یریندن، چکری منزیلینه آقدی، ییگیتلر.ر

دؤت یوز سگسن سکیز طایپا تایلاری، ایچینده مامغـولی اولی بایلاری
کافر بیلن ترس سؤه شن جایلاری، بولاشیپ، آلا غانان باتدی، ییگیتلر.ر

ییگیتلریمیز قورت صیفاتلی، شیر دی، دیلینده ثناسی، یادیندا پیر دی
پیریم دییپ، سؤه شه گیردی، شهیدلر یولون توتدی، ییگیتلر.ر

دؤلت مأمت آیدابیلمن جای به جای، بارچانی ساقلاسین یارادان حودای
جفا چکدی دوردی، قیزیل داوی بای، گؤروغلی یولون توتدی، ییگیتلر.»ر

(دولت مأمت بالقیزیل. دیوانی. آشغابات. 1932)

با پایان یافتن جنگ جهانی اول، جنبش آزادیبخش ملل ساکن ایران از آنجمله تورکمنها سرعت بیشتری بخود میگیرد. در نتیجه تصویب قوانین ایالتی و ولایتی، تورکمنها – برای دوره دوم مجلس شورایملی- آدینه جان آخوند یارالی بعنوان نماینده خویش به تهران میفرستند.ر
درنتیجه تشکیل دولت بلشویکی شوروی و حمایت ضمنی رهبران این دولت از جنبشهای آزادیبخش از آنجمله جنبش میرزا کوچک خان در گیلان، پسیان در خراسان و عثمان آخون در سرزمین تورکمن، رهبران بلشویک خواهان ارتباط با سران قیام میشود. حتی نماینده دولت بلشویکی در آشغابات پیشنهاد ارتباط با سران جنبش جمهوریخواهان تورکمنستان جنوبی را به مسکو می دهد ولی این پیشنهاد با بی اعتنائی سران بلشویک روبرو میشود چرا که نه شوونیستهای فارس و نه شوونیستهای روس هیچگاه خواهان اتحاد سرزمین تورکمن نبودند

در باب جعفر بای
اولا سه نفر بالشویک در گموش ساکن هستند که یکی از انها 133000 ریس قشون روس در استر اباد بوده دو نفر دیگر اهل بخارا ودیگری از روسای حاج ترخان است .یازدهم ماه مذکور خبر رسید یک عده بیست وپنج نفری بالشویک وارد گنبد قابوس گردیده .رئیس قشون روس از گمش تپه حرکت به سمت گنبد قابوس کرده با تراکمه ان صفحات مشغول مذاکرات وانقلاب میباشند تا چه اقتضا کنند

در باب تراکمه
به عرض رسانیده بود عثمان اخوند در گنبد قابوس با یک عده سواری توقف نموده وخیال سلطنت وفرمانروایی یموت را داشته.دکاکین چندی که تراکمه گموش تپه در انجا دارند مشغول کسب تجارت بوده از مال التجاره انها ومواشی وغیره گمرک میگیرند.

در باب عثمان اخوند
به عرض رسانیده مشارالیه در گنبد قابوس با عده ای سوار خود را سلطان ترکستان محبوب کرده ومشغول گرفتن کمرک وبعضی دست اندازیها بوده به او خبر میدهند که قشون دولت انگلیس در بجنورد وارد شده وخیال امدن به گنبد قابوس را دارند

منبع: مخابرات استراباد. مقصودلو

بنابراین یکی از نتایج پایان جنگ جهانی اول را میتوان نضج و موج گرفتن انقلابات آزادیبخش ملت تورکمن دانست. جالب اینجاست که این نوع جنبش ها که با نام جمهوریخواهی در آن مقطع در سراسر ایران مشهور بوده، نظیر جنبش جمهوری گیلان، توسط برخی از سیاسی کاران! تورکمن که اطلاع کافی از اسناد و مدارک تاریخی ندارند، مورد انکار قرار گرفته، جنبش سالهای 1924 تورکمنها را صرفا جنبشی برای گریز از پرداختن مالیات به حکومت تهران ارزیابی میکنند که کمال بی انصافی است. در خاتمه این مقاله سندی را ارائه میدهیم که توسط یکنفر غیرتورکمن- یعنی مخبر سفارت انگلستان در استراباد- گرگان نوشته شده است. توخود بخوان حدیث فراوان زین مجمل.

در باب جمهوریت
تلگرافی حضرات تراکمه طایفه جعفر بای به تهران نموده اند که ماها جمهوریت را میخواهیم واز این کار دست بردار نبوده ونیستیم
منبع: مخابرات استراباد. مقصودلو

فیسبوک اتحاد ترکمنها

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s


%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: