« آبا بگ » سرداری از تورکمنصحرا (1560 – 1535 میلادی)

آبا بگ شورشی خطرناک را علیه صفویان به راه انداخت. در سال 1550 میلادی (962ه) حاکم استرآباد جهت جنگ و به انقیاد در آوردن تورکمنصحرا به سوی تورکمن ها یورش می آورد. در این زمان آبا سردار تنها 40 سوار تورکمن را تحت فرماندهی خود داشت. به پیشنهاد « یاش اولی ها » آبا سردار از طوایف اطراف کمک می طلبد که در نتیجه آن گوکلنگ ها و ایمیرها به سپاه آبا سردار می پیوندند. او همچنین زنان و کودکان و پیرمردان را به نواحی شمالی تورکمنصحرا، به سمت بیابان قاراقوم می فرستند تا از شر دشمن در امان بمانند. باافزایش نفرات سپاه و آمدن ایمیر ها و گوکلنگ ها آبا سردار با نهایت قدرت به سمت سپاه ایران هجوم می آورد که در این جنگ سپاه صفوی تار و مار گشته و حاکم استرآباد کشته می شود. پس از این جنگ آبا بگ سردار حاکم یگانه و حقیقی استرآباد و طوایف تورکمنصحرا می شود. ( قوربان رحمانوف مجله سویت تورکمنیستان 1991 )
تصویر کوچک شده

اولکامیز-ناصر توسلی: قیام آبا بگ سردار نشان دهنده سال های سخت زندگی تورکمن هاست. زمانی که شاه صفوی ایران، خان نشین بخارا و خان نشین خیوه، با هدف گرفتن مالیات های سنگین و همچنین سربازگیری از تورکمن ها به هنگام جنگ ها و لشکرکشی های خود سعی داشتند طوایف تورکمن را به تابعیت خود در آورند.
در آغاز قرن شانزدهم در نتیجه کم شدن آب رود جیحون، برخی از طوایف تورکمن از جمله گؤکلنگ‌ها، اوق‌لی‌ها و ایمیرها کم کم به نواحی جنوبی مهاجرت می کنند و در حوالی دو رود اترک و گرگان ساکن می شوند.
با ورود طوایف جدید تورکمن به این ناحیه حاکم استرآباد گروهی از لشکریان خود را برای گرفتن مالیات به سوی تورکمن ها روانه می کند. « آبا سردار » جوانی تورکمن‌ از طایفه اوقلی تورکمنصحرا که سرکرده 40 دلاور تورکمن بود در ابتدا با آنها مقابله کرده و آنها را فراری می دهد.
در دفعات بعد تورکمن ها تحت فشار حاکم استرآباد متحمل پرداخت مالیت های سنگینی می شوند که پرداخت این مالیاتها موجب نارضایتی آنها می شود. ( قوربان رحمانوف مجله سویت تورکمنیستان 1991 )
آبا بیگی جوان و نیرومند و نهایت درجه شجاع بود. زمانیکه برای تبریک ولایت، به حضور والی استرآباد می رود، والی به او علاقه مند شده و اظهار این علاقه از جانب وی شورش آبا را در پی می آورد. ( اوغوزها، ص 305 )
در این باب حسن بیگ روملو مورخ آن دوران چنین می نویسد: « چون شاهوردی بیک کچل پس از شاه علی سلطان ( 950 ه ق ) از سوی شاه طهماسب حاکم استرآباد گردید، تورکمن ها با پیشکش های فراوان نزد این امیر نادان آمدند… شاهوردی به آبا نام جوانی که سردار طایفه اوقلی تورکمن و در کمال زیبایی و رعنایی بود اظهار تعشق نمود… پس از خدمتش از این وضع تنگ آمده نیمه شب از استرآباد فرارا به میان اولوس خود گریخت و شاطر بیک را که از اقربای شاهوردی و از طرف او داروغگی تورکمن ها را داشت به قتل آورد و یاغی گردید.
شاهوردی در مقابل بر ایل اولوس آنان یورش برد ولی کاری از پیش نبرد و جان خود را نیز از دست داد، لشکریانش هم گریخته سراسیمه وارد استرآباد شدند. چون خبر به دامغان رسید امیر غیب بیک حاکم آنجا به ایلغار به استرآباد آمده آن بلده را محافظت نمود». ( همان، ص 346 و 347؛ تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان صص 890-891)
آبا بگ شورشی خطرناک را علیه صفویان به راه انداخت. در سال 1550 میلادی (962ه) حاکم استرآباد جهت جنگ و به انقیاد در آوردن تورکمنصحرا به سوی تورکمن ها یورش می آورد. در این زمان آبا سردار تنها 40 سوار تورکمن را تحت فرماندهی خود داشت. به پیشنهاد « یاش اولی ها » آبا سردار از طوایف اطراف کمک می طلبد که در نتیجه آن گوکلنگ ها و ایمیرها به سپاه آبا سردار می پیوندند. او همچنین زنان و کودکان و پیرمردان را به نواحی شمالی تورکمنصحرا، به سمت بیابان قاراقوم می فرستند تا از شر دشمن در امان بمانند. باافزایش نفرات سپاه و آمدن ایمیر ها و گوکلنگ ها آبا سردار با نهایت قدرت به سمت سپاه ایران هجوم می آورد که در این جنگ سپاه صفوی تار و مار گشته و حاکم استرآباد کشته می شود. پس از این جنگ آبا بگ سردار حاکم یگانه و حقیقی استرآباد و طوایف تورکمنصحرا می شود. ( قوربان رحمانوف مجله سویت تورکمنیستان 1991 )
در همین سال شاه طهماسب بار دیگر ارتش خود را جهت انتقام به سوی تورکمن ها می فرستند.
« شاه دین پناه گوکجه سلطان قاجار و علی سلطان طاتی اوغلی ذوالقدر را با فوجی از بهادران جوشن ور، روانه استرآباد گردانید. ایشان با جرنداب سلطان شاملو و مصطفی بیک ورساق به جانب حشم تورکمن ها یقه ایلغار کردند و خانه و کوچ ایشان را گرفته رایت استیلا بر افروختند». ولی پس از چند روز آبا سردار برای تلافی به اردوی قزلباش ها حمله کرد طوری که « سیف بیگ بیات را که به رسم قراولی از اردوی گوکجه سلطان بیرون رفته بود دستگیر نمود». ولی با حملات پی در پی سپاه قزلباش، تورکمن ها به خوارزم گریختند. آبا بگ سردار از علی سلطان اوزبک والی خوارزم مدد خواست. او نیز با سپاهی جرار به سوی استرآباد آمد، اما قبل از درگرفتن جنگ، دو طرف مدتی را در برابر هم اردو زدند. ولی سرانجام هم با عقد صلح به مقر خود بازگشتند. ( همان،ص387 ؛ تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان ص 891 )
بنا بر نوشته های مورخ تورک حسن بیگ روملو شاه طهماسب در سال 1557 میلادی با 12000 سرباز بار دیگر به تورکمن ها حمله می کند. در مقابل 2000 تورکمن و 3000 اوزبک خود را آماده جنگ می کنند.
« قار قوچ باتئر » از تیره « دألی » طایفه گوکلنگ با 300 سوار رزمنده خود را در کمین لشکر ایران می گذارد و خود با لشکر سلطان علی خان اوزبک به سوی لشکر ایران روانه می شود. سپاه ایران اردوگاه خود را در نزدیکی رود اترک دایر می کند. در نیمه های شب قارا قوچ باتئر به کمین گاه رفته و با سواران خود به جناح چپ سپاه و آبا سردار به جناح راست سپاه ایران شبیخون می زنند و پس از یک ضربه بزرگ سپاه سلطان علی، خان اوزبک از راه می رسد. در این جنگ سپاه شاه طهماسب با وجود برتری نفرات،و با دادن تلفات بسیار سنگین به سختی موفق به فرار می شوند. طبق نوشته های مورخ تورک حسن بیگ روملو سپاه ایران به مدت 15 – 20 سال نتوانست به سوی تورکمن ها حرکت کند و آنها بدون پرداخت مالیات به دولتهای اطراف آزادانه زندگی کردند. ( قوربان رحمانوف مجله سویت تورکمنیستان 1991 ).
اما تورکمن های تازه به حرکت در آمده به این وضع قانع نبودند. بنابراین آبا سردار بار دیگر در سال 965 هجری در رأس دسته های مسلح جنگاور تورکمن « اوقلی » به استرآباد هجوم آورد و آن ولایت را به باد غارت داد. ابراهیم خان ذوالقدر بلافاصله اوضاع را برای دربار ایران در قزوین گزارش کرد. شاه طهماسب دستور اکید داد: « شاه قلی خلیفه ذوالقدر مهردار و بدرخان استاجلو به ایلغار به استرآباد بروند و دفع آبا کنند. که ایشان در شب دوم شعبان با سپاه فراوان از قزوین و سایر امرا چون محمد بیک تورکمن، روانه آن دیار گشتند».( تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان ص 891 )
طوری که در سال 965 هجری قمری ( 1558 میلادی ) سپاهی انبوه از بیگهای مشهور صفوی: دیوان سالار بدرخان اوستاجالو، یادگار محمد بگ موصل لو، فتح اوغلو حسن بگ اوستاجالو، شاهقلی بگ چاوشلو، احمد بگ فرزند قاچارقایا، علی بگ فرزند چرنداب سلطان و قاسم علی فرزند تورگوت جهت سرکوب شورش وی گسیل شد. ( اوغوزها،ص 305)
این گروه به مدت دو روز از صبح تا شب در معرکه نبرد با تورکمن ها دست و پنجه نرم کردند تا آنکه در پایان روز دوم آبا سردار گریخت و نزد علی سلطان رفت و بار دیگر از او کمک خواست. در جنگی نهایت سخت، ناگهان آبا سردار با 200 نفر از دلاوران تورکمن از قفای لشکر در آمده، هر چند امرا به بدر خان گفتند جمعیتی را به دفع او ارسال نماید قبول نکرد…رستم خان هم با جمعی از غازیان جرار از خندق گذشته به میان اردوی اوزبکان آمدند ولی با ضرب شلیکهای تفنگ مقتول گردید… اوزبکان تیر و تفنگ هم چنان بر سر غازیان فرو می ریختند. امرا چون بی موچی و چرخچی رفته بودند شکست خورد خود را به آب انداختند و جمع کثیری غرق گشتند. به علاوه حدود 1000 نفر هم از جمله ابراهیم خان کشته و یادگار محمد بیگ تورکمن دستگیر شدند. ( تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان صص 891 و 892 )
سپاه مزبور را آبا بگ و علی بگ سلطان حکمران خوارزم در سواحل رودخانه گرگان به سختی شکست دادند ( 21 شوال 965_اوت 1558 میلادی ). ابرهیم خان استاجلو والی استرآباد و رستم خان افشار در میانه میدان جنگ کشته شدند و بدرخان اوستاجلو و یادگار بگ تورکمن اسیر گشتند.( اوغوزها،ص 305)
بلاخره صفویان بخاطر این شکست های پی در پی خود از آبا سردار دست به توطئه چینی می زنند و برای صلح و دوستی دختر یکی از خان های ایران با چهار یا پنج ایرانی فرستاده و او را به ازدواج آبا سردار در می آورند. ( قوربان رحمانوف مجله سویت تورکمنیستان 1991 )
آبا بگ سردار هم به خاطر این پیروزی اش « دختر خواجه محمد ولد خواجه مظفر پتکچی را در جعاله خود در آورد و ملازمان خواجه محمد پیش وی رفته نوکرش شدند». ولی آبا بگ تورکمن هم عاقبت با توطئه همین زن استرآبادی به وسیله شخصی به نام امیر علی، شبانه در چادر خود در خواب به قتل رسید. بلافاصله سرش را بریدند و آن را توطئه چینان به همراه خود به استرآباد آورده اندکی بعد در 28 جمادی الثانی به قزوین نزد شاه طهماسب فرستادند. ( تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان ص892)
تمامی منابع متفق القولند که آبا خان علیرغم قلت نیرو نقش تعیین کننده ای در شکست صفویان داشته است. منتها بعد از این پیروزی و همان سال وی به مرگی ناگهانی و غیره منتظره ای از دنیا رفت. ( اوغوزها،ص 305)
روحش شاد و یادش گرامی
یاتان یری یاغتی بولسین.
 تاريخ 2015/5/12

*سلطان بای بارس « پلنگ بی باک »
http://tinyurl.com/qdh9nxm
*دیقما سردار
http://tinyurl.com/ns4zyco
*ترکمنها از دیدگاه سیاحان و شاعران و نویسندگان
http://tinyurl.com/ko696rz
*خوارزم شهر باستانی تورکمن ها
http://tinyurl.com/mhr8hb8
* طومار http://tinyurl.com/o9twf27
* آلاجا http://tinyurl.com/k99y6qf
*بررسی سلام در تورکی http://tinyurl.com/kwtx5r5
* اسب تورکمن http://tinyurl.com/k6m8ufh
* از پیدایش نوروز تا سال نوی تورکمنی
http://tinyurl.com/m5encoa

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s


%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: