روش بحث گروهی: گروه متمرکز

مسائل اجتماعي دامنه‌اي گسترده‌ دارند که حل آن‌ها به شناخت ريشه‌هاي ظريف، عميق و به‌ظاهر نامرئي‌شان وابسته است. شناخت اين مسائل خودبه‌خود مستلزمِ دانستن و تسلط بر مبناي روش‌هاي شناخت آن‌هاست. بدین ترتیب، در واقع دو دیدگاه متفاوت نسبت به واقعیت، باعث شکل گیری دو روش جداگانه در علوم اجتماعی شد. تحقيقات اجتماعی از نوع كمي و كيفي منشا از دو مبنای متفاوت پارادايمي‌اند، دو نگرش و مسیر مختلف را در روش شناس علوم انسانی مشخص مي‌كنند. اثبات گرایان تاکیدشان بر استفاده از روش‌های کمی بود و در مقابل طبیعت گرایان به روش های کیفی روی آوردند.
روش بحث گروهی: گروه متمرکز/ بهاره جمند

بهاره جمند[2]

(گروه متمرکز)[1]

چکیده

موضوعات و مسائل  متنوع و متعدد اجتماعی موجب شده است تا محققان اجتماعی روش‌های گوناگونی را با هدف كاهش خطای بیشتر تجربه نمایند. از این رو در تحققات اجتماعی روش‌های مختلفی به وجود آمده است، كه هر یك در نوعی از تحقیقات كاربرد دارند. به صورت كلی می‌توان روش‌های موجود در علوم اجتماعی را به دو گروه كمی و كیفی تقسیم نمود. روش‌های كمی قابلیت تعمیم داشته و در مقابل روش‌های كیفی قابلیت اعتماد بیشتری دارند.

روش های کیفی خود از انواع گوناگونی برخوردارند که فراخور موضوعی که پژوهشگر قصد مطالعه و بررسی آن را دارد، اهداف تحقیق و مواردی ازاین دست، از یکی از انواع روش های کیفی استفاده می شود. یکی از روش هایی که بسیار مورد استفاده جامعه‌شناسان و پژوهشگران انسانی جهت گردآوری داده های کیفی است، روش مصاحبه می باشد. و یکی از انواع مصاحبه که منجر به تعامل بیشتر می گردد، مصاحبه های جمعی است. مصاحبه‌های جمعی در قالب مصاحبه‌های گروهی، بحث‌های گروهی و گروه متمرکز انجام می‌شود.

با توجه به آنچه مطرح شد، پژوهش حاضر در نظر دارد تا به بررسی یکی از انواع روش های کیفی مورد استفاده در علوم اجتماعی یعنی بحث گروهی که از آن تحت عنوان گروه متمرکز نیز یاد می شود، بپردازد. ضمن بیان جایگاه بحث گروهی متمرکز در روش های کیفی علوم اجتماعی، ‌اصول، روند و فرایندهای این روش، نقاط قوت و ضعف آن را در تحقیقات اجتماعی برشمرد.

کلید واژگان: بحث گروهی، تحقیقات اجتماعی، روش های کیفی، مصاحبه جمعی، گروه متمرکز.

مقدمه و طرح مساله

آن هنگام که علوم اجتماعی به عنوان یک رشته دانشگاهی پا به عرصه وجود گذاشت، در ابتدا مرزهای مشخص شده و معینی با علوم طبیعی نداشت. علوم طبیعی در طول قرن‌ها، ضرورت کاربرد و فایده‌مندی خود را به جوامع بشری نشان داده بودند. در آغاز حضور علوم اجتماعی، اندیشمندان و نظریه پردازان آن با پیروی و الگو برداری از روش های علوم طبیعی جهت جمع آوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل آن‌ها، از روش‌های قیاسی و عددی استفاده می کردند. در واقع تا پایان دهه 1960، همچنان این روش های کمی بودند که در تحقیقات اجتماعی مسلط بودند. و بیشترین گزارش هایی که در مجلات جامعه شناسی جهان منتشر می شد، مبتنی بر روش‌های کمی و داده های آماری عددی بودند.

اما در جریان پیشرفت و تکامل علوم اجتماعی روش های ذکر شده نقایصی جدی از خود را نشان دادند. مهم‌ترین نکته‌ای که در این زمینه خود را بروز داد، این بود که انسان‌ها دارای تنوعات نگرشی و رفتاری می‌باشند و نمی‌توان به صورت یکسان و مشابه و با داده‌های علوم طبیعی مورد بررسی قرار گیرند. اتکای بیش از حد و صرف بر ارقام و اعداد یک محقق علوم اجتماعی را در تحلیل، تبیین و فهم پدیده های اجتماعی ناتوان خواهد ساخت.

مسائل اجتماعي دامنه‌اي گسترده‌ دارند که حل آن‌ها به شناخت ريشه‌هاي ظريف، عميق و به‌ظاهر نامرئي‌شان وابسته است. شناخت اين مسائل خودبه‌خود مستلزمِ دانستن و تسلط بر مبناي روش‌هاي شناخت آن‌هاست. بدین ترتیب، در واقع دو دیدگاه متفاوت نسبت به واقعیت، باعث شکل گیری دو روش جداگانه در علوم اجتماعی شد. تحقيقات اجتماعی از نوع كمي و كيفي منشا از دو مبنای متفاوت پارادايمي‌اند، دو نگرش و مسیر مختلف را در روش شناس علوم انسانی مشخص مي‌كنند. اثبات گرایان تاکیدشان بر استفاده از روش‌های کمی بود و در مقابل طبیعت گرایان به روش های کیفی روی آوردند.

در روش‌هاي كمي، از طريق ايجاد فاصله ميان محقق و موضوع مطالعه، محققان مي‌كوشند تا به شناختي عيني از واقعيت دست‌ يابند. (عابدی، 1385: 63). واقعيتي كه بر تبيين، پيش‌بيني، و آزمون به‌منزلة معيارهاي پارادايم اثبات‌گرايي، مبتني بر متغيرهاي قابل اندازه‌گيري، استوار است. (صدوقی، 1386). تحقیقات کیفی در بردارنده روش هایی عمیق و ژرفانگر می باشند که برای کشف معناهایی که افراد به پدیده‌های اجتماعی و فرهنگی می‌دهند، مورد استفاده قرار می گیرند. همچنین این گونه روش ها روشن کننده فرایندهای ذهنی و رفتارهای افراد می باشند.

در این راستا علوم اجتماعی در سطوح نظری و روشی دچار تغییرات و دگرگونی های بسیار شد. ظهور مکاتب جدیدی هم چون پدیدار شناسی، کنش متقابل نمادین و روش شناسی مردم نگر به دنبال خود روش های قبلی مورد استفاده در علوم اجتماعی که در واقع همان روش های علوم طبیعی بودند، را دچار تحول نمود. و روش‌های تحقیق کیفی از جمله تحلیل متن و گفتگو، مطالعات موردی، مردم نگاری و بحث گروهی اهمیت روز افزونی پیدا نمودند.

در میان روش های های کیفی متعددی که در علوم اجتماعی رایج شد، مصاحبه از پرکاربردترین آن‌ها بود. در جایی که انواع شیوه های مشاهده، جوابگوی سوالات محقق نبود، استفاده از مصاحبه مورد توجه قرار گرفت. در بسیاری از موارد که محقق می بایست عقاید گروهی را مورد سنجش قرار دهد، رفتار گذشته افراد بازشناسایی شود و یا حتی فقط عقاید، آرا، نگرش ها و ارزش ها مورد بررسی قرار گیرد، روش مصاحبه به کار می آید. مصاحبه انواع گوناگونی دارد که جهت گردآوری داده های کیفی مورد استفاده قرار می گیرد.

اما در روش مصاحبه برای مقاصد حقیقت یابی در تحقیقات علمی و اجتماعی نقاط ضعفی نیز وجود دارد، مصاحبه پرسش نامه ای است که منجر می شود تا اطلاعات جمع آوری شده به میزان زیادی، ایده های پیش داورانه مصاحبه کننده به جای مصاحبه شونده منعکس شود. هم چنین در میان انواع مصاحبه، نوع استاندارد شده و  نیمه ساخت یافته آن تا حدودی مصنوعی بود. ازیک سو بیان این گونه موضوعات و نواقص موجود در مصاحبه و از سوی دیگر تلاش برای بررسی تعاملات روزمره کنش گر و مطالعه پویای موضوعات و مسائل موجود و رفع نقایص دیگر انواع روش های کیفی، در نهایت منجر به بروز رویکردی غیر جهت دار در مصاحبه گردید. در شیوه جدید تاکید از مصاحبه گر به مصاحبه شونده تغییر یافت. بدین ترتیب شکلی از مصاحبه مورد نظر قرار گرفت که به صورت جمعی انجام می شد.

مصاحبه گروهی متمرکز مصاحبه ای است با گروهی کوچک از افراد درباره یک موضوع خاص. این گروه به صور معمول بین شش نفر تا هشت نفر می باشند که یک گروه مصاحبه را تشکیل می دهند. یک چنین مصاحبه گروهی ممکن است نزدیک به دو ساعت زمان برد. این گونه از مصاحبه ها امکان کنترل کیفیت گردآوری داده‌ها را فراهم می سازد، و از این منظر مصاحبه گروهی روشی بسیار کارامد جهت جمع آوری داده های کیفی می‌باشد. و گروه متمرکز بیش از هر چیز یک مصاحبه است. (Patton, 2002: 385-386).

بحث گروهی در واقع نوعی پژوهش جمعی است و بر نظرات عقاید و آراء جمعی شرکت کنندگان که درباره نگرش ها، حالات، تجربیات خود تاکید می‌کنند. ویژگی خاص بحث گروهی فراهم آوردن امکان مشاهده کنش‌های متقابل جمعی است، که افراد را قادر می‌سازد تا در یک محدوده زمانی، اطلاعات گسترده‌ای درباره این کنش‌ها جمع آوری نمایند. با توجه به آنچه تاکنون مطرح شد، در ادامه پژوهش حاضر بحث گروهی و یا همان گروه متمرکز به عنوان یک روش مورد توجه در پژوهش‌های کیفی اجتماعی مدنظر قرار گرفته و فرایند، کاربرد، اصول و شیوه های آن مورد بررسی قرار می‌گیرد.

مورگان(1988) مراحل توسعه این روش را در سه مرحله توضیح می دهد: ابتدا در طول دهه 1920، در علوم اجتماعی از این روش برای رسیدن به اهداف گوناگونی استفاده می شد که مهم ترین آن تدوین پرسش نامه برای پژوهش های پیمایش بود، سپس در فاصله جنگ جهانی دوم تا دهه 1970، توسط پژوهشگران برای درک خواست های مردم و احتیاجات آن ها به کار گرفته می شد و در نهایت، از سال 1980 به بعد که توسط حرفه های گوناگون به منظور انجام تحقیقاتی در ارتباط با موضوعاتی همچون سلامتی، رفتارهای جنسی و رفتارهای اجتماعی دیگر مورد استفاده قرار گرفت. در طول سال های اخیر روش تحقیق بحث گروهی، از سوی اندیشمندان علوم اجتماعی به عنوان یک شیوه پژوهش کیفی مهم مورد توجه قرار گرفته شد .

گرچه برخی از اولین پژوهشگرانی که تحقیقات میدانی انجام می دادند، استفاده از مصاحبه های گروهی را تایید نمودند، اما تعدادی نیز به این روش تحقیقاتی به عنوان یک روش مجزا در علوم انسانی توجه داشتند. به هر حال این روش تا کنون توانسته جایگاه خود را در روش های کیفی مشخص کند و امروزه یکی از پرکاربردترین روش های کیفی مورد استفاده در بسیاری از علوم قلمداد می شود.

بحث گروهی (گروه متمرکز)[3]

فرایند ها و روند های بحث گروهی(گروه متمرکز)

گروه های متمرکز به عنوان یکی از روش های کیفی سودمند مورد استفاده در پژوهش های علوم اجتماعی شناخته می شود. این تکنیک پس از جنگ جهانی دوم به منظور بررسی واکنش مخاطبان به برنامه های رادیویی مورد استفاده قرار گرفت. ( Stewart & Shamdasani, 1990) . در واقع در اوایل دهه 1940 رابرت مرتون[4] و پل لازارسفلد[5] روش استفاده از مصاحبه های گروهی در علوم اجتماعی را معرفی کردند. از آن پس دانشمندان علوم اجتماعی و برنامه ریزان، گروه های متمرکز را کشف کردند. و از آن برای درک اینکه چگونه و چرا مردم باورهای خاصی در مورد یک موضوع و یا برنامه های مورد علاقه اشان دارند، مورد استفاده قرار دادند.

در علوم اجتماعی، مصاحبه های گروهی بیشتر به دلیل افزایش تردیدی که در مورد کارایی جمع آوری اطلاعات فردی وجود داشت، توسعه یافت. این تردیدها بیشتر متوجه تاثیر مصاحبه گر در تحقیق مشارکتی و هم چنین تاثیراتی که در پرسش نامه روی افراد می گذاشت، بود. شیوه های سنتی مصاحبه با یک ایراد اساسی روبرو بودند و آن اینکه، دیدگاه و عقاید مصاحبه گر و یا سوالاتی که پرسیده می شود و امکان انتخاب‌هایی که به افراد شرکت کننده داده می شود، به صورت آگاهانه آنها را تحت تاثیر قرار می داد. بنابر این روش های کمتر هدایت شده بر این فرض استوار شدند، که این روش ها برای به دست آوردن پاسخ هایی که واقعیت‌های اجتماعی را در مصاحبه بهتر بیان می‌کنند، مناسب می‌باشند.

تعاریف بسیاری از گروه متمرکز در ادبیات علوم اجتماعی وجود دارد، اما ویژگی‌هایی مانند بحث سازمان‌یافته
(Kitzinger, 1994)، فعالیت های دسته ‌جمعی(Powell et al, 1996)، رویدادهای اجتماعی
(Goss & Leinbach, 1996) و تعامل[6] (Kitzinger, 1995) سهمی را که گروه های متمرکز در تحقیقات اجتماعی ایفا می کنند، مشخص می کنند.

کیت زینگر گروه های متمرکز را مباحثه های گروهی برای کشف مجموعه ای از موضوعات تعریف می کند. این مباحثه ها را از آن جهت متمرکز می داند، زیرا روند آن‌ها نوعی از فعالیت‌ها را در بر می‌گیرد که با جمع سروکار دارد. ( Kitzinger et al, 1999: 4). در تعریفی که پاول از گروه متمرکز ارائه می‌دهد بیان می‌کند که گروه متمرکز، گروهی از افراد است که به منظور بحث و اظهار نظر با بهره گیری از تجربه های شخصی‌اشان از موضوعی که مورد تحقیق است، به وسیله پژوهشگر انتخاب شده است و در کنار هم چیده شده اند.
( Powell et al, 1996: 499 ) .

گروه متمرکز شکلی از مصاحبة گروهی است، اما این اهمیت دارد که بین این دو تمایز قائل شد. مصاحبة گروهی شامل مصاحبه با تعداد زیادی از افراد به صورت هم زمان است، با تأکید به روی سوال و جواب بین محقّق و مشارکت کنندگان. در حالی که گروه های متمرکز روی تعامل دورن گروهی پایه گذاری شده و بر مبنای موضوعاتی که به وسیله پژوهشگر مورد حمایت قرار می گیرد، تاکید دارد. ( Morgan, 1997: 12 ). از این منظر گروه‌های متمرکز بر تعامل در گروه تأکيد دارد. اين تعامل بر پايه موضوعات ارائه شده از سوی محقق می‏باشد و ارتباط ایجاد شده میان  مشارکت‌کنندگان در مصاحبه و در تحقيق بر مبنای ايجاد اطلاعات، بينش و آگاهی می‏باشد.

گروه متمرکز را می توان به عنوان یک گروه از افرادی که با یکدیگر رابطه متقابل دارند و در برخی از علایق  یا ویژگی ها مشترک هستند، تعریف کرد. کاربران گروه از این تعامل به عنوان یک راه برای به دست آوردن اطلاعات در مورد موضوعات ویژه و متمرکز استفاده می‌کنند. گروه متمرکز به طور معمول بین 6 تا 12 نفر از افرادی است که با یکدیگر آشنا نیستند. این مشارکت کنندگان از آن جهت که با توجه به موضوع گروه متمرکز دارای ویژگی های خاص مشترکی هستند، انتخاب می‌شوند. گروه متمرکز را گاهی مصاحبه متمرکز[7] و یا مصاحبه عمیق گروهی[8] نیز می نامند.

کروگر گروه متمرکز را به صورت مصاحبه متمرکز طراحی شده برای کسب نگرش ها و طرز تلقی های افراد در حوزه های مورد علاقه و محیطی خالی از ترس و واهمه توصیف می کند. در این محیط ها کسب نگرش ها و طرز تلقی های افراد طی تعاملات با دیگران آشکار می شود. در بحث های گروهی دیدگاه های افراد ممکن است تحت تاثیر دیگران قرار گیرد، تغییر یابد و یا ابقا شود. هدف این روش کسب اطلاعات کیفی از تعداد محدودی از افراد است که از پیش تعیین شده اند. (Krueger, 1988 : 26).

هدف اصلی گروه متمرکز به دست آوردن گرایشات، احساسات، عقاید، تجارب و روابط در شرایطی است که استفاده از روش های دیگر مانند مشاهده، مصاحبة نفر به نفر و یا پرسشنامة پیمایشی امکان پذیر نمی باشد. این گرایشات، احساسات و عقاید ممکن است تا حدی از گروه و یا زمینة اجتماعی آن مستقل باشد؛ ولی احتمال این‌که از طریق گردآوری اجتماعی و تعامل، با حضور در گروه متمرکز به دست آید، بیشتر است. در مقایسه با مصاحبه‌های شخصی که کمک به کسب اطلاعات درباره نگرش و آرای فردی می‌کنند، گروه های متمرکز تعدادی از نظرات و فرایندهای احساسی را در متن یک گروه تبیین می کنند. کنترل مصاحبة فردی برای محقّق به مراتب از کنترل گروه متمرکز که با خلاقیت مشارکت کنندگان سر و کار دارد، ساده تر است. در مقایسه با مشاهده، یک گروه متمرکز محقّق را قادر به جمع آوری میزان بیشتری اطلاعات در دوره زمانی کوتاه‌تری می‌کند. روش‌های مشاهده‌ای گرایش به انتظار برای وقوع اتفاقات دارند، در حالی که در یک گروه متمرکز محقّق از یک راهنمای مصاحبه پیروی می‌کند. از این لحاظ گروه‌های متمرکز روند طبیعی ندارند، بلکه رویدادهایی از پیش برنامه ریزی شده هستند. گروه‌های متمرکز به طور مشخص در زمان‌هایی کاربرد دارند که بین مشارکت کنندگان و تصمیم گیرندگان یا افراد حرفه‌ای تفاوت قدرت وجود دارد. یا این که استفادة روزمرة گروه‌های مشخصی از زبان و فرهنگ مورد توجه است، و یا این که کسی بخواهد میزان اجماع روی موضوع مورد بحث را کشف کند(Morgan & Kreuger, 1993)..

اطلاعاتی که از گروه های متمرکز به دست می‌آید واقعی است، زیرا مشارکت کنندگان به نوعی تحت تاثیر یکدیگر قرار می‌گیرند. و می‌توان گفت دراین روش جمع آوری اطلاعات به وسیله مفاهیم اولیه محقق محدود نیست و اطلاعات کیفی زیادی مرتبط با روندها و فرایندهای گرایشات، احساسات، باورها و نگرش‌های مشارکت کنندگان، به دست می آید.

کاربرد بحث گروهی(گروه متمرکز)

برای بررسی کاربردهای تکنیک گروه های متمرکز در ابتدا می‌توان محدوده ای مشخص نمود، از آنچه که اساسا گروه های متمرکز به ما نمی گوید. گروه های متمرکز نمی تواند اطلاعات معتبری از افراد در اختیار ما قرار دهد. و یا اطلاعات معتبری در مورد قبل و بعد از زمان مصاحبه، و اینکه چه چیزهایی در طول زمان تغییر نموده است، به ما بدهد. همچنین نمی تواند اطلاعاتی در مورد افراد در اختیار ما قرار دهد به طوری که از آن اطلاعات در مورد عموم مردم قابل استفاده باشد. زیرا از آنجا که ایده گروه های متمرکز، مزیتش در تعامل گروهی است، این مهم است که اطلاعات در سطح گروهی و نه در سطح فردی مورد استفاده قرار گیرد. گروه‌های متمرکز یک راه معتبر برای پیدا کردن اینکه چقدر یک فرد شرکت کننده نسبت به خود و یا اهداف خود پیشرفت کرده، نیست. همچنین، از آنجا که گروه‌های متمرکز معمولا تعداد بسیار کمی از افراد هستند، که به طور داوطلبانه شرکت کرده اند، نمی توانیم فرض کنیم که دیدگاه ها و برداشت های آن‌ها نشان دهنده آن دسته از گروه‌های دیگری است که ممکن است ویژگی‌های‌اشان تفاوت کمی با آنها دارد. آنها نمونه تصادفی[9] نیستند. ( Marczak, 1998).

بدین ترتیب گروه های متمرکز می‌تواند به ما اطلاعاتی بدهد در مورد اینکه گروهی از مردم در مورد یک موضوع خاص چگونه فکر می‌کنند و یا احساس می‌کنند. بینش بزرگتری در مورد این‌که چرا عقاید افراد می‌تواند به ما کمک کند. به بهبود طرح ریزی و برنامه ریزی های جدید برای آینده، استفاده و ارزیابی برنامه‌های حال نیز توجه دارد.

کاربردهای عام گروه متمرکز را می توان به این صورت خلاصه نمود:

  • به دست آوردن اطلاعات اولیه درباره علایق افراد.
  • به وجود آوردن فرض‌های تحقیق، که این فرض‌ها برای بررسی بیشتر به وسیله روش‌های کمی می‌تواند مورد آزمون قرار بگیرند.
  • به وجود آوردن ایده های نوین و خلاقانه جدید.
  • به وجود آوردن برنامه‌ها، فراورده‌ها، خدمات، آموزش و موارد دیگری که مورد علاقه است.
    ( Stewart & Shamdasani, 1990: 15) .

گروه‌های متمرکز می‌توانند به کشف و تولید فرضیه‌های جدید کمک کنند و سوالات و مفاهیم را برای پرسش‌گران یا راهنمایان مصاحبه بسط دهند. (Hoppe et al 1995; Lankshear 1993). اما همان طور که گفته شد آن ها در عمومیت بخشیدن یک یافته به کل گروه، بیشتر به خاطر تعداد کم افراد مشارکت کننده و احتمالاً این که مشارکت کنندگان نمونة چندان نمایایی نباشند، محدودیت‌هایی دارد.

شیوه اجرای بحث گروهی

این روش زمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد که دست‌یابی ذهنیت مشترک افراد اهمیت داشته باشد. لذا این روش به ذهنیت یک نفر خاص به صورت منفرد کاری ندارد، بلکه سعی در درک مجموع ذهنیت افراد دارد. در واقع می‌توان گفت این روش در ساده‌ترین تعریف نوعی مصاحبه با حضور یک گرداننده بحث است، که بر اساس یک راهنمای از قبل تنظیم شده بحث را هدایت می کند. بحث گروهی متمرکز دارای عناصر اصلی برای اجرا می باشد، که ضمن سادگی دقت در هریک از این عناصر الزامی است. این عناصر شامل موارد زیر می شوند:

  • گروه
  • مشارکت کنندگان،
  • پرسش،
  • بحث و یا موضوع مشترک،
  • مدیر و یا گرداننده بحث.

در یک مطالعه با شیوه بحث گروهی، تعداد گروه ها بین حداقل سه یا چهار گروه تا حداکثر ده تا دوازده گروه می ‌باشد. هم چنین تعداد مشارکت ‌کنندگان پیشنهادی برای هر گروه می تواند بین شش تا ده نفر باشد.
(MacIntosh, 1993). ولی برخی محقّقین نیز مشارکت کنندگان را تا پانزده نفر را پیشنهاد داده‌اند.
(Goss & Leinbach, 1996)، و یا حتی فقط  تعداد چهار نفر را هم مورد استفاده قرار داده اند. (Kitzinger 1995). اندازه گروه را می توان با توجه به دو عامل تعیین کرد، اول اینکه اندازه گروه نباید آن چنان بزرگ باشد که مانع مشارکت همه اعضای گروه شود و هم چنین نباید آنچنان کوچک باشد که نتواند موضوع مورد بحث را پوشش دهی مناسب کند. (Merton, 1990: 137). بهتر است که قبل از اغاز بحث گروهی راهنمایی لازم برای هدایت پرسش ها صورت گیرد و با سوالاتی بحث آغاز شود که انگیزه لازم برای تحقیق را فراهم آورند. دو اصل جهت تنظیم پرسش ها در بحث گروهی ضروری به نظر می رسد.

  1. سوالات از عام به خاص مرتب شود،
  2. سوالات مهم در ابتدا قرار گیرند و سوالاتی که اهمیت کمتری دارند، در انتها قرار گیرند.
    ( Stewart & Shamdasani, 1990: 61).

تعداد پرسش‌ها نیز از بهتر است کمتر از ده پرسش باشد، البته برخی از محققین نیز نظر به کمتر از دوازده پرسش دارند. پرسش‌ها می‌بایست از نوع سوالات باز باشد تا حداکثر اطلاعات را از مشارکت کنندگان کسب نماید، و ابعاد مختلف مورد نظر ایشان را مورد توجه قرار دهد.

آزمایش‌هایی که در محیط آزمایش‌گاه صورت می‌پذیرند، از آنجا که با فرآیند های زندگی روزمره بیگانه اند، معمولا مورد انتقاد قرار می گیرند. از این رو ، محققان تلاش می کنند که گروه های متمرکز را به جلسه‌هایی مشابه جلسه‌هایی که مردم در مورد موضوعی به بحث می‌پردازند، تبدیل نمایند. جلسات گروه های متمرکز معمولاً بین یک تا دو ساعت به طول می انجامد. مکان‌های بی طرف برای جلوگیری از تجمّعات مثبت یا منفی، به عنوان مثال یک ساختمان و یا یک مکان شخصی، جهت برگزاری جلسات مفید باشند.
(Powell & Single 1996). در غیر این صورت جلسات گروه های متمرکز می تواند در مکان‌های متنوعی مانند خانة افراد، خانه‌های اجاری و یا مکانی که مشارکت کنندگان جلسات منظمشان را (در صورت وجود گروه قبلی) برگزار می‌کردند، تشکیل شود.

به محض ترتیب دادن یک ملاقات، نقش مدیر یا مددکار گروه، در رابطه با تدارک توضیحات واضح در رابطه با هدف گروه، کمک به مردم برای احساس راحتی و ایجاد تعامل بین اعضای گروه حیاتی است.  در طول ملاقات، مدیران نیاز به جلو بردن بحث (به عنوان مثال با طرح پرسش های باز) دارند. ممکن است برای درک تفاوت‌های مردم و به دست آوردن محدوده ای از معانی مختلف راجع به موضوع بحث، نیاز به تهییج مشارکت کنندگان داشته باشند. برخی مواقع مدیران نیاز به جستجوی جزئیات دارند و یا باید زمانی که بحث کُند شده یا به نتیجة بزرگی رسیده، مواردی را به جلو ببرند. گرداننده گروه متمرکز باید سعی در برقراری رابطه دوستانه در میان مشارکن کنندگان داشته باشد. برخی این ایده را مطرح می نمایند که در آغاز اعضای گروه باید خود را معرفی نموده و راجع به خویش صحبت نمایند. (Stewart & Shamdasani, 1990: 73).

برخی نیز این توصیه را دارند، که در آغاز بحث گروهی با خوش آآآمد گویی، نظری اجمالی نسبت به موضوع، بیان ضوابط و مقررات حاکم بر روند بحث گروهی و پرسش اولیه مطرح شود. مدیران باید جلسه را متمرکز نگاه دارند. بنابراین گاهی مواقع مجبور هستند که عمداً صحبت را به مسیر اولیه اش برانند. هم چنین باید اطمینان پیدا کنند که تمامی افراد مشارکت می کنند و همه شانسی برای صحبت کردن دارند. هم‌زمان مدیران تشویق به عدم بروز موافقت بیش از حد  و یا حمایت از گروهی خاص می شوند. آن ها باید از ابراز نظرات شخصی خود به منظور جلوگیری از تأثیر روی مشارکت کنندگان و هدایت آن ها به سمت موقعیت یا نظری خاص خودداری کنند. (Krueger, 1988: 80). یک گرداننده خوب باید پیش‌بین، تحلیل‌گر، حساس در برقراری ارتباط در شکلی ساده، غیرواکنشی، غیر دستوری، کاوش گر، و به صورت متنقاضی دوسونگرانه باشد. (Glesene and Peshkin, 1992: 79-85).

مدیریت نقشی طاقت فرسا و چالش انگیز است و مدیران باید مهارت های میان فردی و شخصیت بالایی از خود نشان دهند. به عنوان مثال شنونده های خوبی باشند، قضاوت نکنند و انطباق پذیر باشند. این ویژگی ها میزان اعتماد مشارکت کنندگان به مدیر را افزایش داده و احتمال به وجود آمدن یک مکالمة باز و متعامل را بالا می برد. مدیریت زمان نیز از مهارت‌ها‌ی اساسی در گروه متمرکز است، به ویژه در زمانی که بحث به اتمام رسیده و ادامه بحث اطلاعات مفیدی در بر نخواهد داشت، بسیار مهم است.

 

جمع آوری، تحلیل و ارائه گزارش نهایی در بحث گروهی

یکی از مراحل مهم در بحث گروهی، ضبط و ثبت مباحثات گروهی است. از این جهت یاداشت برداری را می‌توان به عنوان یکی از روش های جمع آوری اطلاعات و داده ها در گروه های متمرکز دانست. یادداشت برداری دقیق اظهارات و گفتار مشارکت کنندگان باید به شیوه ای باشد تا خللی در جریان بحث ایجاد ننماید. ابزار دیگری که در این زمینه کاربرد دارد، ضبط صوت است، که جهت تسهیل در تحلیل اطلاعات می تواند مورد استفاده قرار گیرد.

وقتی ثبت و ضبط مباحثات گروهی انجام پذیرفت، محقق با اطلاعات و داده های خام جمع آوری شده از بحث گروهی روبروست. در این مرحله کار محقق آماده سازی، ترکیب کردن و سازمان دهی داده های جمع آوری شده است.  می توان از هر کدام از راه بردهای تحلیل مفید برای تحلیل داده های گروه های متمرکز استفاده کرد.(Stevens, 1996: 172). برخی نیز معتقد به استفاده از روش های تحلیل خاصی می‌باشند، استفاده از تحلیل های سطحی مانند کد گذاری و طبقه بندی تا تحلیل های عمیق تری مانند گراندد تئوری از این جمله می باشند. برخی از محققان نیز تحلیل محتوا را جهت تحلیل داده های بحث گروهی مناسب می‌دانند. ( Carey, 1995: 126).

با هرکدام از روش های مذکور، در نهایت هدف پژوهشگر این است که بتواند اطلاعات بیرون کشیده از داده ها را به صورت مفهومی بسط دهد. اطلاعات حاصل از بحث گروهی باید سازمان دهی گردد، ارتباط میان عناصر شناسایی شود، محتوای یافته ها از نظر تئوری مشخص گردد و در نهایت تفسیری از بحث ارائه شود. هنگام استفاده از این روش پژوهشگر علاقه ای به تعمیم یافته های تحقیقاتی خود به جامعه را ندارد و در مقابل سعی می کند تا دامنه گسترده ای از دیدگاه ها و نگرش ها و تجارب را انعکاس دهد.

نقاط ضعف و قوت بحث گروهی

در روش بحث گروهی متمرکز که بسیار مشابه روش مصاحبه می‌باشد، نقاط قوت ان نیز مشابه روش مصاحبه است. گردآوری اطلاعات به صورت باز صورت می گیرد و با پیشرفت جلسه دست یابی به باورها و مفاهیم صورت می پذیرد. گفتگوی اعضا در مورد جنبه‌های گوناگون موضوع صورت می پذیرد، و طی این فرایند اطلاعاتی عمیق در مورد پدیده مورد نظر به دست می دهد. گروه متمرکز می تواند اطلاعات را با کیفیت بالا و عمیق و دقیق را ایجاد نماید. این روش ارزان و انعطاف پذیر بوده و دسترسی به تعداد زیادی از شرکت کنندگان وجود دارد. در این روش مشارکت کنندگان با صحبت در مورد تجربیات خود با افراد مشابه می توانند بسیار آسان تر از صحبت با یک محقق یا مصاحبه انفرادی عقاید و نگرش خود را بیان نمایند. و وجود تعدادی افراد در یک گروه می تواند حسی از آرامش و امنیت را در افراد ایجاد نماید.

ارتباط و تعامل بین اعضای گروه و نیز افزایش ارتباط آن‌ها به صورت طبیعی انجام می شود. موضوعات به صورت دقیق و عمیق مورد بررسی و آزمون قرار می گیرد. اجرای این روش نسبتا آسان بوده و در حالت کلی نیاز به آمادگی ویژه ای ندارد. تعامل و ارتباط مستقیم محقق با پاسخگویان و دریافت اطلاعات از پاسخ های شفاهی و کتبی نیز از دیگر مزایای این روش محسوب می شود. انعطاف پذیری آن سبب می شود تا با طیف گسترده ای از موضوعات ، افراد و رویداد ها قابل کاربرد باشد.

اما در زمینه معایب روش بحث گروهی می توان به این موضوع اشاره داشت که به علت شیوه نمونه گیری در این روش و انتخاب گروه های کوچک و همچنین کم بودن ابعاد گروه ها، قابلیت تعمیم به جامعه آماری را ندارد و عدم تعمیم پذیری در این روش و در مجموع در روش های کیفی یکی از محدودیت های عمده محسوب می شود. همچنین یکی دیگر از محدودیت های روش بحث گروهی زمان بر بودن آن است. بعد از کسب داده های لازم، تحلیل اطلاعات، ترکیب و کمی ساختن اطلاعات، مستلزم تخصیص زمان زیادی از سوی پژوهشگر می باشد.

هم چنین در این روش گاهی احتمال می رود که نتایج حاصل، ناشی از جهت گیری اعضای گروه می‌باشد. ممکن است که  نظر یک شرکننده برنگرش و عقاید دیگران تاثیر گذارد. از این جهت احتمال سوگیری وجود دارد، زیرا که تسهیل گر یا برخی اعضای قدرتمند گروه ممکن است، با نظرات سایرین را هدایت کنند. هدایت و کنترل گروه امری مشکل است و گاهی اوقات  نیز اطلاعات کسب شده، ممکن است بسیار پراکنده باشد.
(wong, 2008: 256-260).

گاهی برخی از افراد در اظهار نظر در گروه احساس ناراحتی دارند و نمی توانند اطلاعات و عقاید خود را به راحتی بیان نمایند. اختلاف نظراتی که در حین مباحث گروهی ایجاد می شود و پیچیدگی‌های پاسخ‌های کلامی و غیر کلامی از دیگر مشکلات احتمالی این روش محسوب می شوند.

موارد اخلاقی در روش بحث گروهی

ملاحظات اخلاقی در مورد گروه های متمرکز مانند اغلب شیوه های دیگر تحقیقات اجتماعی وجود دارد. (Homan, 1991). به عنوان مثال مثال هنگام انتخاب و درگیر کردن مشارکت کنندگان، پژوهشگر می‌بایست اطمینان حاصل کند که تمامی اطلاعات در رابطه با اهداف و استفاده از اشتراک نظرات مشارکت کنندگان داده شده است. صداقت، در جریان نگاه داشتن مشارکت کنندگان دربارة موضوع و انتظارات از گروه، و مجبور نکردن آن ها به صحبت کردن ایده های خوبی هستند. یکی از موارد اخلاقی مشخصی که باید در مورد گروه‌های متمرکز ملاحظه شود، مدیریت موارد احساسی و حریم خصوصی است. زیرا همیشه بیش از یک مشارکت کننده در گروه حاضر خواهد بود. در ابتدا نیاز است که تسهیل گران به روشن سازی این مورد بپردازند، که همکاری هر مشارکت کننده با دیگر اعضای گروه و البته با مدیریت گروه به اشتراک گذاشته می‌شود.

مشارکت کنندگان باید به محفوظ نگاه داشتن آن چه در طی ملاقات می شنوند، ترغیب شوند. و محقّقین مسئولیت دارند تا اطلاعات حاصل از گروه را بی نام نمایند. ایجاد میزان زیادی از اطلاعات در گروه متمرکز نگران کننده تر ایز میزان کم اطلاعات است. زیرا این امر موجب ایجاد مسائل اخلاقی از نظر محرمانه بودن[10] می‌گردد. ماهیت گروه متمرکز به این معنا است که اطلاعات مطرح شده در گروه به طور اجتناب ناپذیری توسط همه شرکت کنندگان شنیده می شود. و این امر موضوع محرمانه بودن را دچار چالش و کنترل محقق را سخت می کند.

علاوه بر این ها نکته دیگری نیز که باید به آن توجه داشت این است که اجرای گروه متمرکز در گروه های آسیب پذیر باید متضمن حمایت و مراقبت از آنان در صورت اشکار شدن موضوعات ناراحت کننده و وارد آمدن آسیب به آنان باشد.

با توجه به آنچه تا کنون در مورد مبحث روش بحث گروهی(گروه متمرکز) مطرح شد، برای روشن تر شدن هرچه بیشتر کاربرد این روش در تحقیقات علوم اجتماعی به چند نمونه از این تحقیقات که با استفاده از این روش انجام شده است اشاره می شود.

اردلان و همکاران(1381) تحقیقی در زمینه بررسی پدیده فرار دختران از منزل اجام داده و به برخی جنبه های پیامد فرار دختران از قبیل الگوهای ارتباط جنسی، پیامدهای هم زمان، بهره مندی از خدمات بهداشتی-درمانی، اختلالات روانی و میزان دانش، نگرش و عملکرد نمونه های مورد مطالعه درباره ایدز پرداختند. روش بررسی در این تحقیق شامل دو بخش پیمایش و بحث گروهی متمرکز روی چهار گروه از دختران فراری بود. چهار جلسه بحث گروه متمرکز شامل دو جلسه در مرکز مداخله در بحران و دو جلسه در کانون اصلاح تربیت انجام شد. هرجلسه را یک تسهیل کننده هدایت و گفتگوها را دو یادداشت بردار، ثبت می کردند. شرکت کنندگان در جلسه بر اساس تعریفی که این تحقیق از دختر فراری انتخاب کرده بود، هر جلسه با 7 الی 12 نمونه واجد شرایط تشکیل می شد. زمان هر جلسه به صور متوسط 5/1 ساعت بوده و داده ها پس از کد گذاری تحلیل شد.

مثال فوق نشان می دهد چگونه می توان یک گروه در مورد مسائل حساس در جامعه که به راحتی قابل مطرح شدن نیستند، تشکیل داد.

مختاری و همکاران(1387) در تحقیقی با عنوان تحلیلی بر موسیقی رپ و مصرف آن در میان قشر جوان، برای دست یافتن به اطلاعات دقیق‌تر و هم‌چنین تعامل نزدیک بامخاطبان این موسیقی از نزدیک از روش بحث گروهی استفاده نمودند. برای انجام تحقیق خود ابتدا 14 سوال طراحی نموده و 4 نفر را انتخاب کردند. سن شرکت‌کنندگان بین 18 تا 21 سال بود. همگی پسر بودند. دو نفر دانشجو و دو نفر شغل آزاد. به جهت وضعیت اقتصادی از سطح اقتصادی بالا و رو به بالا برخوردار بودند. محل سکونت همگی آن‌ها در ناحیه ولنجک (شمال تهران) بود. محل تحقیق نیز در یکی از پارک‌های واقع در ولنجک بود. هم چنین برای منظم کردن پاسخ‌ها ما سوالات را به 4 دسته کلی تقسیم نمودیم، این 4 دسته عبارتند از: 1. سوال از مصرف، 2. سوال از محتوا، 3. سوال از واکنش خانواده و اطرافیان 4. سوال از تیپ رفتاری (متاثر از موسیقی رپ). پس از ثبت اطلاعات به دست آمده از نشارکت کنندگان نتایج را استخراج و تجزیه و تحلیل نمودند.

تحقیق ذکر شده در مثال بالا به خوبی نمایان گر استفاده از یک نمونه بسیار اندک برای بررسی و مطالعه به روی یک موضوع اجتماعی می باشد. البته تحقیقات دیگری نیز در کشور با استفاده از این روش انجام ده است. اما با توجه به گرایش چشم گر محققان و پژوهشگران ایرانی به روش های کمی به نظر می رسد این روش در تحقیقات اجتماعی آنچنان که باید جایگاه مناسبی نیافته است.

نمونه هایی از تحقیقاتی در کشورهای دیگر که در آن ها از روش گروه های متمرکز استفاده شده را می توان اشاره نمود. برای مثال توسعه آموزش HIV در زیمبابوه (Munodawafa et al, 1995)، درک چگونگی پردازش پیام‌‌های رسانه‌ها (Kitzinger, 1994 & 1995)، کاوش ترس مردم از جنگل‌ها (Burgess, 1996) و مصاحبه از راه دور با دکترهای خانوادگی (White & Thomson, 1995) از این دست تحقیقات می‌باشد.

بحث و نتیجه گیری

در آن زمان که دانشمندان علوم اجتماعی این استدلال را داشتند که علمی شدن علوم انسانی در گرو استفاده از روش هایی است که قوام و استواری علوم طبیعی را داشته باشد، روش های کمی گسترش یافت. در نتیجه اندیشمندان اجتماعی به دنبال اثبات گرایی موجود در علوم طبیعی، به دنبال تعمیم و تبعیت از اصل علت و معلولی، کنترل، پیش بینی و تبیین وقایع به کمک روش های کمی گشتند. در این روش ها که اطلاعات از ابزارهای دقیق کسب می شد، برای تجزیه و تحلیل اطلاعات نیز از معادلات پیچیده آماری و ریاضی استفاده می‌شد و سعی بر این بود که دانشی فراهم آید که حداکثر قابلیت تعمیم را دارا باشد.

اما به تدریج پارادایم اثبات گرایی از سوی بسیاری از محققان حوزه علوم انسانی و اجتماعی به چالش کشیده شد. زیرا از نظر آنها روش های کمی نقش انسان را در تفسیر وقایع و رفتارهای انسانی بر اساس معنی داری کنش های انسانی را نادیده می انگارد. و با پذیرش پارادایم های تفسیری و انتقادی روش های کیفی به علوم انسانی و اجتماعی وارد شد. در روش های کیفی، انسان ابزار جمع اوری ، تحلیل و تفسیر اطلاعات گردید. گزارش نتایج به شکل روایتی و با توصیفات کلامی صورت گرفت. روش بحث گروهی و یا گروه های متمرکز یکی از روش های پژوهشی مهم در تحقیقات کیفی به شمار می آید.

روش بحث گروهی هم چون روش های دیگر تحقیقات اجتماعی پژوهشگر را در دست یابی به عقاید، دیدگاه‌ها، نگرش ها، تجربیات افراد آشنا می سازد. و به دانشمند علوم اجتماعی کمک می نماید تا به داستان زندگی افراد و گروه ها دست یابند. روش بحث گروهی به عنوان یک روش کیفی شناخته شده و امکان استفاده از شیوه های جدید تحقیق و گسترش تحولات اجتماعی را برای پژوهشگران اجتماعی فراهم می سازد. بسیاری از پژوهشگران و محققینی که با این روش کار کرده اند، گزارش داده اند که مشارکت کنندگان در تحقیق، در مورد مباحث مورد علاقه اشان پاسخ می دهند بی آنکه در انتظار پرسشی باشند. مصاحبه های گروهی به مشارکت کنندگان این امکان را می دهد تا در بحث ها حضور یابند و در ارتباط با محتوای مباحث تصمیم گیری نمایند و در پیشبرد آن همکاری نمایند. به نظر می رسد که در این روش فاصله میان افراد شرکت کننده در تحقیق به طریق گوناگون کاهش می یابد.

روش بحث گروهی نه فقط در برگیرنده روابط متقابل عمودی(یعنی رابطه متقابل میان پرسشگر و مصاحبه‌شونده) است، بلکه در بر گیرنده روابط متقابل افقی(یعنی رابطه متقابل میان شرکت کنندگان در  تحقیق گروهی) را نیز شامل می شود. در این روش به جای گوش کردن به دیگران یا شناخت انان به گونه ای مجزا امکان گوش کردن به صدای جمع فراهم می اید.

بحث های گروهی از آن جهت اهمیت می یابد که به پژوهشگر امکان می دهد تا شاهد یکی از مهم ترین فرایند های علوم اجتماعی یعنی تعامل اجتماعی باشد. پژوهشگر در مصاحبه گروهی بر خلاف بسیاری از روش‌های تحقیق کیفی برای مشارکت کنندگان در تحقیق امکان بحث و تبادل نظر و نیز ابراز عقاید و تجربیات را فراهم می سازد. که در واقع این سهیم شدن افراد، تجاربی از تعامل متقابل با ساختار اجتماعی را ایجاد می‌نماید. ( Berg, 1998).

امروزه بحث های گروهی از تکنیک های مهمی به شمار می آید، زیرا این روش راهی برای شنیدن صداهای دیگران به پژوهشگران ارائه می دهد. به ویژه برای افرادی که مورد ستم قرار گرفته اند و می خواهند صدای خود را به گوش دیگران برسانند. بسیاری از مردم انتظار دارند که سیاست مداران، پژوهشگران علوم اجتماعی و سیاسی، تحصیل کرده ها و افرادی که در موضع قدرت قرار دارند، به صحبت های آنان گوش فرا دهند. اگرچه بحث های گروهی راه حل برای شکستن سکوت کسانی که به آنها ظلم شده نیست، اما ممکن است کمکی باشد برای اینکه صدای افراد راحت تر شنیده شود. برای دانشمندان علوم اجتماعی که تمایل به به تغیرات اجتماعی دارند، این روش بسیار مفید واقع می شود. زیرا امکان آشنایی با شخصیت افراد مشارکت کننده را برای پژوهشگر فراهم می آورد. به کار بردن کلمات و دیدگاه ها از سوی پاسخ گویان فرصتی فراهم می آورد تا شرکت‌کنندگان با ترس ناشی از حضور در جمع مقابله نموده و در خود تغییر ایجاد نمایند. (Denzin, 2000)

به هر حال آنچه در مجموع در زمینه روش بحث گروهی و یا به عبارت دیگر همان گروه های متمرکز گفت این است که، این روش به عنوان یک سری بحث های گروهی برنامه ریزی شده جهت دست یابی به ادراکات گروهی از افراد، در مورد موضوعی خاص به شکلی مجاز و غیر تهدید کننده تعریف شده است. این روش به عنوان ابزاری برای تحقیق علاوه بر علوم اجتماعی در رشته های مدیریت، تجارت، بازاریابی، پزشکی، بهداشت و سلامت نیز کاربرد وسیعی دارد.

در بحث گروهی شرکت کنندگانی هم گون و دارای تجربه ای مشابه ، تحت هدایت فردی ماهر به بحث و گفتگو می پردازند. گروهی که به درستی سازمان دهی شده و هدایت شده باشد منجر به ایجاد اطلاعاتی غنی و عمیق در مورد یک پدیده می شود. عناصر اصلی گروه متمرکز شامل مصاحبه گر ماهر، مشارکت کنندگانی که به درستی انتخاب شده اند، مکان و زمان مناسب و در نهایت اجرای صحیح فرایند بحص گروهی می باشند.

این روش نیز مانند دیگر روش های مورد استفاده در علوم دارای نقاط قوت و ضعفی می باشد که به برخی از آنها در پژوهش حاضر اشاره شد. اما باید توجه داشت که از ویژگی های اصلی تحقیق بحث گروهی در واقع  قائل شدن اهمیتی ویژه در مورد منافع تعامل و نیروهای فعّال گروه می باشد، که تنها در این روش پیشنهاد و مشخص می شود. ملاحظات عملی و زمان مورد نیاز برای تدارک تحقیق گروه متمرکز و مشکلاتی که در مسیر جمع آوری اطلاعات در فرایند یک بحث گروهی پیش می آید، ممکن است بسیاری را از تلاش برای جمع آوری داده به این روش و استفاده از این روش کیفی، منصرف نماید. با این حال آن دسته از پژوهشگرانی از این شیوه استفاده نموده و آن دسته از مشارکت کنندگانی که در این نوع تحقیق شرکت می کنند، اغلب تجربة آن  را مفید می دانند. روند و فرایند این تحقیق بیشتر از سایر اشکال مطالعه وابسته به همکاری و تعامل متقابل میان اعضای گروه بوده، بنابراین شیوه تحقیق بحث گروهی می تواند برای مشارکت کنندگان یک روند تأثیر گذار و برای پژوهشگران حوزه علوم انسانی و اجتماعی که خواهان به دست آوردن وجهه و تصویر دیگری از موضوع علاقه شان هستند، چالشی مورد توجه باشد.

——————————————–

منابع

 

  • Berg, B, L., (1998), Qualitative Research Methods for the Social Sciences: Boston: Allyn & Bacon.
  • Burgess J. (1996), Focusing on fear, Area 28 (2): 130-36.
  • Carey, M. A. (1995), Special Issue of Qualitative Health Research on Issues and Application of Focus Groups, 5(4).
  • Denzin, Norman, K., and Lincoln, Yvonna, S., (2000), Focous Groups in Feminist Research, In Hand Book of Qualitative Research (pp: 835-849), Second Edition. California. Sage Publications.
  • Goss J.D., Leinbach T.R. (1996), Focus groups as alternative research practice, Area 28 (2): 115-23.
  • Glesene, C., and Peshkin, A. (1992), Becoming Qualitative Researchers: An Introduction. New York: Longman.
  • Hoppe M.J., Wells E.A., Morrison D.M., Gilmore M.R., Wilsdon A. (1995) ‘Using focus groups to discuss sensitive topics with children’, Evaluation Review 19 (1): 102-14.
  • Homan R (1991) Ethics in Social Research. Harlow: Longman.
  • Kitzinger J. (1994), The methodology of focus groups: the importance of interaction between research participants’, Sociology of Health 16 (1): 103-121.
  • Kitzinger J. (1995) ‘Introducing focus groups’, British Medical Journal 311: 299-302.
  • Kitzinger J. and Barbour, R. S. (1999), Introduction: The challenge and promise of Focus Group. In developing Focus Group Research. Politics, Theory and Practice. London:
  • Krueger, R. A. )1988(. Focus groups: A practical guide for applied research. Newbury Park, CA: Sage Publications.
  • Lankshear A.J. (1993) ‘The use of focus groups in a study of attitudes to student nurse assessment’, Journal of Advanced Nursing 18: 1986-89.
  • MacIntosh J. (1981) ‘Focus groups in distance nursing education’, Journal of Advanced Nursing 18.
  • Marczak, Mary & Sewell, Meg. (1998), Using Focus Groups For Evaluation, The University of Arizona.
  • Merton, R, K. Fisk, M. and Kendall, P, L. (1990), The Focused Interview: A Manual of Problems and Procedures. London: Collier MacMillan.
  • Morgan D.L. (1997, 2nd Edition) Focus groups as qualitative research. London: SAGE.
  • Morgan D. and Kreuger R. A. (1993) ‘When to use focus groups and why’ in Morgan D.L. (Ed.) Successful Focus Groups. London: Sage.
  • Morgan, D. L., (1988), Focus Groups as Qualitative Research. London, Sage.
  • Munodawafa D., Gwede C., Mubayira C. (1995) ‘Using focus groups to develop HIV education among adolescent females in Zimbabwe’, Health Promotion 10 (2): 85-92.
  • Patton, M.Q. (2002), Qualitative Evaluation and Research Methods (3rd end). London: SAGE.
  • Powell R.A., Single H.M., Lloyd K.R. (1996) ‘Focus groups in mental health research: enhancing the validity of user and provider questionnaires’, International Journal of Social Psychology 42 (3): 193-206.
  • Stevens, P, E., (1996), Focus Groups. Collecting Aggregate – Level Data to Understand Community Health Phenomena. Public Health Nursing, 13.
  • Stewart, D. W., and Shamdasani, P. N. (1990). Focus groups: Theory and practice. Applied Social Research Methods Series, Vol. 20. Newbury Park, CA: Sage Publications.
  • White G.E. and Thomson A.N. (1995) ‘Anonymized focus groups as a research tool for health professionals’, Qualitative Health Research 5 (2): 256-61.
  • Wong, L. P., (2008), Focus group discussion, Singapore Med, J, 49(3), 256-260.

 

 

[1] . Focus Group

[2] . دانشجوی دکترای تخصصی بررسی مسائل اجتماعی دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات.(Bjamand@yahoo.com)

[3] . Focus Group

[4] . Robert Merton

[5] . Paul Lazarsfeld

[6] . Interaction

[7] . Focused interviews

[8] . Group depth interviews

[9] . Random samples

[10] .Confidentiality

سایت جامعه شناسی ایران

ارسالی از خواننده ای محترم

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s


%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: