«بررسی ویژگیهای ساختارزبان ترکمنی» درنشست96جمعیت مختومقلی کلاله – آنادوردی عنصری

آنادوردی عنصری
نودوششمین نشست(96)جمعیت فرهنگی هنری مختومقلی کلاله باشرکت جمعی ازاساتید،فعالان وعلاقمندان فرهنگ وادب ترکمن روزجمعه29آذرماه1392درسالن اجتماعات کتابخانه عمومی کلاله برگزارشد.موضوع اصلی این نشست ویژگیهای ساختارزبان ترکمنی بودکه توسط آنادوردی عنصری محقق،نویسنده وفعال عرصه فرهنگ وادب موردبررسی وتحلیل قرارگرفت.ماحصل وچکیده مطالب مطرح شده ازسوی استادعنصری درقالب مقاله ای به شرح زیرتقدیم علاقمندان می شود.

«زبان ترکمنی»
ترکمنی زبان مورد تکلم گویشوران ترکمن ساکن در کشورهای ایران ، افغانستان ، اوزبکستان ، منطقه استا وروپل قفقاز ، عراق و سوریه است .
گویشوران زبان ترکمنی در ایران در استان های گلستان، خراسان شمالی و خراسان رضوی زندگی می کنند. در کشور های ترکمنستان، افغانستان و عراق شمارقابل توجه ای ازترکمن زبانان سکونت دارند .
ترکمنی زبان رسمی کشور ترکمنستان است، در کشورهای افغانستان و ایران نیز به عنوان یکی از زبان های قومی شناخته می شود.
در نگارش متون ترکمنی در جمهوری ترکمنستان از رسم الخط لاتین و در کشورهای ایران و افغانستان از رسم الخط عربی – فارسی استفاده می شود. ترکمنی رایج در سوریه و عراق به ترکی آذری نزدیک است.
زبان ترکمنی در خانواده زبانی آلتای و شاخه ی ترکی آن طبقه بندی می شود. شاخه ی زبان ترکی خود به زیر شاخه های متعدد تقسیم می شود . زبانشناسان ترکی پژوه همچون رادلوف ، رامستد ، سامویلویچ ، رشید رحمتی آرات ، یوسف آزمون عموماً زبان ترکمنی را از جهت قومی در گروه ترکی اوغوزی و از جهت جغرافیایی در گروه ترکی جنوبغربی یا جنوبی جای می دهند . در گروه جنوبغربی ( اوغوزی ) ، ترکی ترکمنی با ترکی آذری ، ترکی عثمانی ( ترکیه ) ، ترکی گاگاووزی و ترکی خراسانی خویشاوندی دارد . زبان ترکمنی به همراه سایر زبان های ترکی از جهت ساختواژه در رده زبان های التصاقی یا پیوندی طبقه بندی می شود . ویژگی بارز زبان های پیوندی فراوانی پسوندهایی است که با پیوستن به یک واژه مفاهیم بسیاری را تولید می کنند .
پیشینه ی تاریخی زبان ترکمنی :
ترکمنی از جهت گروهبندی قومی زبان های ترکی با عنوان زبان اوغوزی نیز شناخته می شود . » اوغوز » از قدیم ترین اقوام ترک نژاد است که از قرن پنجم ه.ق / یازدهم میلادی در منابع اسلامی بنام ترکمن نامیده شدند. زبان اوغوزی به سه دوره ی اوغوزی قدیم ، اوغوزی میانه و اوغوزی جدید تقسیم می شود . نمونه های مکتوب اوغوزی قدیم در سنگ نوشته های ینی سئی و بارلیق مربوط به دوره پیش از اسلام قابل مشاهده است . بنظر می رسد نسخه های قدیم کتاب » دده قورقوت علی لسان اوغوزان » نیز مربوط به این دوره باشد .
اوغوزی میانه تا قرن هفتم ه.ق / سیزدهم میلادی ادامه دارد . مهمترین آثار ادبی مربوط به این دوره کتاب » دیوان لغات الترک » نوشته محمود کاشغری و دیوان حکمت خواجه احمد یسوی است . اوغوزی جدید از قرن هفتم ه.ق / سیزدهم میلادی آغاز می شود . و آن در واقع شروع دوره ی ترکمنی قدیم است . ترکمنی قدیم تا قرن هشتم ه.ق / چهاردهم میلادی ادامه دارد . در این دوره زبان ترکمنی در حوزه ی جغرافیایی خوارزم بالندگی می یابد . به دلیل اعمال حاکمیت سیاسی اردوی زرین ( آلتون اردو ) با محوریت زبان ترکی قپچاقی بر ترکمنان ، از جهت ادبی تحت تاثیر زبان ادبی اوغوز – قپچاق است . آثار ادبی معروف این دوره قصه ی یوسف اثر علی خوارزمی ، محبت نامه ، نهج الفرادیس و قصص الانبیا است .
از قرن نهم ه.ق / پانزدهم میلادی به دلیل تکمیل پروسه ی تکوین قومی ترکمن های ماوراء خزر زبان ادبی ترکمنی میانه شکل می گیرد . مهمترین آثار ادبی این دوره کتاب های معین المرید . نوشته ی شیخ شرف اورگنچلی و کتاب رونق الاسلام نوشته وفایی است . دوره ی ترکمنی میانه همزمان است با تضعیف حاکمیت سیاسی اردوی طلایی ( آلتون اوردو ) بر مناطق مسکونی مردم ترکمن در خوارزم و بلخان و شکل گیری حاکمیت سیاسی شیبانیان با محوریت قومی و زبانی اوزبکی در قرن دهم ه.ق / شانزدهم میلادی. در نتیجه ی فروپاشی حاکمیت تیموریان در ماوراء النهر ، اوزبکان به عنوان نیروی قومی سیاسی ی جانشین تیموریان، در دو منطقه ی بخارا-سمرقند و خوارزم – خیوه حاکمیت سیاسی خود را مستقر کردند و ترکمنان ساکن در این دو قلمرو جغرافیایی را از جهات مختلف از جمله زبان ادبی تحت تاثیر خود گرفتند .
زبان ادبی ترکمنی میانه تا قرن یازدهم ه.ق / هفدهم میلادی ادامه داشت و طی اینمدت تحت تاثیر زبان ادبی جغتایی – اوزبکی قرار گرفت .بنظر می رسد دو اثر ابوالغازی بهادرخان با عناوین » شجرۃ الاتراک » و » شجره تراکمه » و ترجمه ترکمنی جامع التواریخ رشیدالدین فضل الله، وسیله مورخ ترکمن سالیر بابا قولالی اوغلی از جهت مطالعه ی تاثیر زبان ادبی جغتایی – اوزبکی بر روی زبان ادبی ترکمنی میانه نمونه هایی تیپیک باشند .
از اواخر قرن یازدهم ه.ق / هفدهم میلادی با ظهور شاعر و داستانسرای نامی ترکمن نور محمد عندلیب «(م1660) دوره ی ترکمنی جدید آغاز می شود . مختصه ی این دوره از جهت مطالعه ی فرایندهای زبانشناختی، کمرنگ شدن عناصر زبان جغتایی – اوزبکی و بکارگیری هر چه بیشتر مفردات و ترکیبات رایج در میان مردم ترکمن است . دوره ی ترکمنی جدید با ظهور شاعران کلاسیک ترکمن مثل شابنده ( م 1710 ) . مختومقلی ( م 1733 ) ، معروفی ( م 1735 ) و حاتم شاعر ( م 1740 ) آغاز می شود . ترکمنی در زبان شعری شاعران یاد شده به میزان زیادی از تاثیرات ساختواژی زبان ادبی جغتایی دور شده به زبان رایج در میان توده های ترکمن پهلو می زند .
به رغم این ، بقایای عناصر زبان ادبی جغتایی در مکاتب حوزه های دینی و بعض آثار ادبی ترکمنی تا پایان قرن چهاردهم ه.ق / نوزدهم میلادی قابل مشاهده است . نمونه بارز آن در حوزه ی شعر ، منظومه حماسی جنگنامه نوشته عبدالستار قاضی است .
از اواخر قرن چهاردهم ه.ق / نوزدهم میلادی زبان ادبی ترکمن ضمن پالایش خود از عناصر زبان جغتایی و در انطباق با ویژگی های گویشی ی گویشوران ترکمنی شکل فعلی خود را به نمایش می گذارد. نمونه های بارز این تحول در زبان ترکمنی ایرانی را می توان در آثار شعری دولت محمد بال قزل مشاهده کرد .
ویژگی های زبان ترکمنی :
نظام واجی زبان ترکمنی از تعدادی واکه و تعدادی همخوان تشکیل شده است . در خصوص تعداد دقیق واکه ها و همخوان های موجود در زبان ترکمنی بین زبانشناسان اختلاف است. آزمون بدون در نظر گرفتن کوتاهی و کشیده گی واکه ها قائل به 9 واکه و 23 همخوان است . بلاشه با توجه به کوتاهی و کشیده گی، واکه های موجود را 18 و همخوان ها را 21 ذکر می کند . مهمت کارا تعداد واکه ها را بدون در نظر گرفتن کوتاهی و کشیده گی 9 و همخوان ها را 23 ذکر می کند . آتا سیدی معتقد است واکه ها 16 و همخوان ها 21 عدد اند .
ترکی ترکمنی از جهت مطالعه تاریخی آواهای ترکی بی نهایت حائز اهمیت است . ترکمنی در بین گروه اوغوزی ، ویژگی های ترکی اوغوزی قدیم را بنحو احسن حفظ کرده است . زبان ترکمنی تمام ویژگی های عمومی زبان های ترکی را مانند پیوندی بودن ، توالی پیوندها ، هماهنگی اصوات ، نبودن علامت جنس و تنوع و نظم افعال دارا است . اما برخی ویژگی های مختص گویش های ترکمنی وجود دارد که این زبان را از سایر زبان های خانواده ترکی متمایز می کنند .
ذیلاً تعدادی از این ویژگی ها به اختصار بیان می شود:
1- نظام واکه ای که در آن واکه های کشیده و کوتاه وجود دارد . واکه های کشیده ی موجود در زبان ترکی مادر ، در زبان ترکمنی بخوبی حفظ شده است . به نظر می رسد این واکه ها تاحدودی معرف شکل اولیه زبان های ترکی باشد . در ترکمنی بلندی و کوتاهی واکه ها خاصیت ممیز داشته باعث ایجاد تمایز معنایی در کلمات می شوند .

2- نظام هماهنگی واکه ای :
یعنی انتقال یکی از ویژگی های یک همخوان یا واکه به همخوان یا واکه ی پس یا پیش از آن. قاعده ی هماهنگی واکه ای در کلمات ساده و نیز در هنگام افزودن پسوندها اعمال می شود و از ویژگی های اصلی زبان ترکمنی است. هماهنگی واکه ای به پسین یا پیشین بودن واکه ها و لب ها هنگام ادای واکه ها مربوط است .
در زبان ترکمنی دو نوع هماهنگی واکه ای وجود دارد:
1. هماهنگی واکه ای کامی
2. هماهنگی واکه ای لبی

3- همخوان ها :
فوقاً اشاره شد که در موضوع تعداد همخوان های موجود در زبان ترکمنی بین زبانشناسان اختلاف است . در زبان ترکمنی ، همخوان ها نیز همانند واکه ها دارای نوعی هماهنگی اند که به » همگونی همخوان » ها موسوم است .
این مسئله از یک طرف به نوع واکه ای که قبل یا بعد از همخوان ها قرار می گیرد ( واکه ی پیشین یا پسین ) و از طرف دیگر به ماهیت همخوان ( واکدار یا بیواک ) بستگی دارد . به عنوان یک قاعده کلی می توان گفت که در زبان ترکمنی واکه های پسین همنشین همخوانها ی بیواک هستند . در حالیکه واکه های پیشین با همخوان های واکدار ترکیب می شوند .

– همخوان ها از نقطه نظر طنین صوتی به دو گروه تقسیم می شوند : همخوان های طنین دار و همخوانهای گنگ ، بعضی از صامت های طنین دار متقارن گنگ دارند .
– واج های / پ.ب / ت.د / چ . ج / ق . غ / ک . گ / واج های متقارن اند . این واج ها در همنشینی با بعض واکه ها به یکدیگر تبدیل می شوند .
– صدای واج / ز / در ترکمنی شبیه صدای / ذ / در عربی و th انگلیسی در کلمه ی they و
– صدای واج / س / در ترکمنی شبیه صدای / ث / در عربی و th انگلیسی در کلمه ی thin و
– صدای واج / و / در ترکمنی شبیه صدای / و / در عربی و W انگلیسی تلفظ می شوند .
– واج های /غ/و/گ/ علاوه بر تلفظ معمول در ترکمنی که در موضع ابتدای کلمه و شبیه تلفظ فارسی است ، در موضع میانی و انتهایی کلمه صدایی سایشی تولید می کنند .
– واج خیشومی / نگ / معادل / Ñ / لاتین که در زبان عربی به نون غُنّه نیز معروف است یکی از ویژگی های زبان ترکمنی است.
– صداهای / ج – ح – خ – ر- ز-ش-ف-ل-م-ن—نگ-و / جز در موارد اندک در ابتدای کلمات ترکمنی دیده نمی شوند .
– در زبان ترکمنی پیشوند وجود ندارد . موارد اندکی هم که در دستگاه واژگانی مشاهده می شود به عاریه گرفته شده از زبان فارسی است .

«استادعنصری درخاتمهاعلام کرد:آواها،کلمه هاوجمله هاساختار زبان ترکمنی هستندوازآواها،کلمه وازکلمه ها نیزجمله ساخته می شود.دراین جلسه فقط به صداها وآواها پرداختیم که پیرامون کلمه وجمله درزبان ترکمنی نیزدرفرصت هاونشست های آتی پرداخته خواهدشد.

تاريخ ۱۳۹۲/۱۰/۲

جمعیت فرهنگی هنری مختومقلی کلاله

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s


%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: